Phạt đền và đá luân lưu: khác nhau thế nào?

Phạt đền là một quả phạt đền (penalty kick) được thực hiện trong chính trận đấu, thường được trao khi một cầu thủ phạm lỗi đáng bị đá phạt trực tiếp trong vòng cấm của đội mình; đá luân lưu là thủ tục sút luân phiên sau khi trận đã kết thúc, chỉ áp dụng khi điều lệ cần xác định đội thắng.

Vì sao hai khái niệm dễ bị nhầm?

Trong tin bóng đá, phạt đền, đá penalty, sút 11 mét và đá luân lưu đôi khi bị dùng lẫn. Điểm mấu chốt nằm ở thời điểm và mục đích: phạt đền là một tình huống của trận đấu; luân lưu là một thủ tục sau khi trận đã kết thúc để chọn đội thắng khi điều lệ giải yêu cầu.

Nói “đội được hưởng penalty” vẫn chưa đủ rõ. Người đọc cần biết đó là một quả phạt đền trong trận hay cả loạt sút luân lưu. Một quả đá có thể làm thay đổi tỷ số của trận; một loạt luân lưu được dùng để phân định thắng thua sau tỷ số hòa và được ghi riêng với diễn biến thi đấu.

Phạt đền trong trận là gì?

Theo Law 14 của IFAB, phạt đền (penalty kick) được trao khi một cầu thủ phạm một lỗi thuộc loại đá phạt trực tiếp trong vòng cấm của đội mình; luật cũng nêu trường hợp lỗi xảy ra ngoài sân nhưng là một phần của tình huống thi đấu theo Law 12 và Law 13. Vì vậy, cách nói phổ biến “hậu vệ phạm lỗi trong vòng cấm” là ví dụ điển hình, không phải toàn bộ câu chữ của điều luật.

Những tình huống thường có thể dẫn đến phạt đền là các lỗi thuộc nhóm đá phạt trực tiếp, như đẩy, giữ người, đá hoặc tìm cách đá đối phương, hay một lỗi dùng tay bị xử lý theo Law 12. Trọng tài phải đánh giá đúng hành vi, mức độ và vị trí; không phải mọi va chạm trong vòng cấm đều tự động là phạt đền.

Trình tự cơ bản

1. Bóng đứng yên, một phần bóng chạm vào hoặc nhô qua điểm phạt đền; khung thành, xà ngang và lưới không được di chuyển.
2. Người đá phải được xác định rõ. Các cầu thủ khác, ngoài người đá và thủ môn, phải ở trong sân, ngoài vòng cấm, phía sau điểm phạt đền và cách điểm này ít nhất 9,15 m (10 yard).
3. Thủ môn phòng ngự đứng trên đường cầu môn, quay mặt về phía người đá và ở giữa hai cột dọc cho đến khi bóng được đá. Tại thời điểm đá, ít nhất một phần của một bàn chân thủ môn phải chạm, nằm thẳng hàng với hoặc ở phía sau đường cầu môn.
4. Người đá phải đưa bóng về phía trước. Bóng vào cuộc khi được đá và di chuyển rõ ràng; người đá không được chạm bóng lần thứ hai trước khi bóng chạm một cầu thủ khác.
5. Một quả phạt đền có thể ghi bàn trực tiếp. Nếu có thời gian bổ sung để thực hiện và hoàn tất quả đá ở cuối hiệp hoặc cuối hiệp phụ, trọng tài áp dụng quy định tương ứng của Law 14.

Khi nào quả phạt đền có thể được thực hiện lại?

Không nên rút gọn mọi lỗi của đội phòng ngự thành “luôn phải đá lại”. Law 14 phân biệt người vi phạm, kết quả của cú đá và mức độ ảnh hưởng. Chẳng hạn, khi lỗi của cầu thủ phòng ngự (kể cả thủ môn) xảy ra trước khi bóng vào cuộc và cú đá bị cản hoặc bị sút hỏng, điều luật có cơ chế cho thực hiện lại trong các trường hợp tương ứng; riêng lỗi của thủ môn còn phụ thuộc vào việc lỗi đó có ảnh hưởng rõ ràng đến người đá hay không. Đây là lý do phần tường thuật nên kiểm tra quyết định cụ thể thay vì dùng một câu máy móc.

Đá luân lưu là gì?

Đá luân lưu, hay loạt sút luân lưu (penalty shoot-out), bắt đầu sau khi trận đấu đã kết thúc. Theo Law 10, nếu điều lệ của giải hoặc vòng đấu yêu cầu phải có đội thắng sau một trận hòa hoặc một cặp đấu sân nhà–sân khách hòa, các phương thức được phép có thể gồm hai hiệp phụ bằng nhau, mỗi hiệp không quá 15 phút, đá luân lưu hoặc sự kết hợp theo điều lệ. Vì vậy, một trận hòa không mặc nhiên dẫn đến luân lưu; cần đọc điều lệ giải và xem có hiệp phụ trước hay không.

Trước khi loạt sút bắt đầu, trọng tài thường tung đồng xu để chọn khung thành, sau đó tung đồng xu lần nữa để đội thắng lựa chọn đá trước hay đá sau. Chỉ những cầu thủ còn đủ điều kiện ở thời điểm trận kết thúc mới được đá, ngoại trừ trường hợp thay thủ môn không thể tiếp tục theo luật. Cầu thủ đã bị truất quyền thi đấu trong trận không được tham gia loạt sút.

Cách tổ chức loạt sút

• Hai đội lần lượt đá, mỗi đội có năm lượt theo điều kiện của luật.
• Mỗi lượt do một cầu thủ khác nhau thực hiện; tất cả cầu thủ đủ điều kiện phải đá một lượt trước khi bất kỳ ai đá lượt thứ hai.
• Nếu trước khi năm lượt của mỗi bên hoàn tất mà một đội đã dẫn nhiều đến mức đội kia không thể san bằng dù đá hết lượt còn lại, loạt sút dừng ngay. Không nhất thiết phải đá đủ năm lượt.
• Nếu sau năm lượt mỗi đội vẫn bằng điểm, hai đội tiếp tục đá theo từng cặp lượt. Mỗi bên đá một lượt; sau khi hai đội thực hiện cùng số lượt sút, đội nào ghi nhiều hơn thì thắng. Đây thường được gọi là giai đoạn “sudden death”, nhưng không có nghĩa là cứ ghi bàn tiếp theo là thắng nếu đối thủ vẫn còn lượt để gỡ.
• Sau vòng đầu, đội có thể thay đổi thứ tự người đá; trọng tài không được báo trước danh sách thứ tự đó.

Các cú đá luân lưu không phải là những phút thi đấu mới của trận. Chúng diễn ra sau tiếng còi kết thúc, vì vậy kết quả trận đấu và kết quả luân lưu nên được trình bày tách biệt, chẳng hạn: 1–1 sau trận, Đội A thắng luân lưu 4–3. Cách ghi cụ thể có thể theo quy ước của giải hoặc ban tổ chức, nhưng không nên biến các cú đá sau trận thành bàn thắng ghi trong thời gian thi đấu.

So sánh nhanh

Cách đọc các thuật ngữ về penalty

• Phạt đền hoặc penalty kick chỉ một quả đá được trao trong trận sau quyết định của trọng tài.
• Đá luân lưu, loạt sút luân lưu hoặc penalty shoot-out chỉ cả thủ tục phân định thắng thua sau khi trận đấu đã kết thúc.
• Đá penalty là cách nói có thể mang cả hai nghĩa. Các cụm “trong trận” và “sau trận” giúp phân biệt một quả phạt đền với loạt luân lưu.
• Phạt 11m và đá 11 mét thường chỉ một quả phạt đền, nhưng đôi khi cũng được dùng để nói về luân lưu. Hãy nhìn vào thời điểm: quả đá diễn ra trong trận hay thuộc loạt sút sau trận?
• Trong kết quả Đội A 1–1 Đội B (Đội A thắng luân lưu 4–3), 1–1 là tỷ số thi đấu còn 4–3 là kết quả luân lưu; hai phần không cộng lại thành tỷ số trận.

Tình huống minh họa

Các ví dụ dưới đây là tình huống giả định do KBVN+ biên soạn để giải thích khái niệm, không phải trích dẫn một trận đấu thật.

Một quả phạt đền trong trận

Phút 28, Đội B giữ áo một tiền đạo của Đội A trong vòng cấm của mình khi bóng đang trong cuộc. Trọng tài xác định đó là lỗi thuộc loại đá phạt trực tiếp và cho Đội A hưởng phạt đền. Cầu thủ được xác định sút vào lưới, nên bàn thắng được tính vào tỷ số trận. Đây là một sự kiện của trận đấu; chưa có khái niệm luân lưu nào ở thời điểm này.

Luân lưu dừng sớm

Một trận đấu loại trực tiếp hòa 1–1 sau thời gian thi đấu và hiệp phụ theo điều lệ. Ở loạt sút, sau ba lượt mỗi bên, Đội A dẫn 3–0. Đội B chỉ còn tối đa hai lượt trong phần năm lượt ban đầu, nên không thể san bằng ba bàn. Trọng tài dừng loạt sút ngay; không cần chờ đủ năm lượt.

Hòa sau năm lượt

Hai đội cùng ghi bốn bàn sau năm lượt mỗi bên. Loạt sút tiếp tục theo từng cặp lượt: Đội A ghi ở lượt thứ sáu, Đội B sút hỏng. Vì hai đội đã thực hiện cùng số lượt và Đội A đang hơn một bàn, Đội A thắng luân lưu. Tỷ số thi đấu trước đó vẫn được tách khỏi kết quả 5–4 của loạt sút.

Câu hỏi thường gặp

Hòa trận có phải lúc nào cũng đá luân lưu không?

Không. Luân lưu chỉ được dùng khi điều lệ giải yêu cầu xác định đội thắng. Điều lệ có thể chọn hiệp phụ trước, chọn luân lưu ngay hoặc dùng một trình tự kết hợp; cần kiểm tra quy định của giải cụ thể.

Đá luân lưu có phải mỗi đội luôn đá đủ năm quả không?

Không. Năm lượt là phần đầu theo điều kiện của luật. Nếu một đội đã dẫn đến mức đối thủ không thể san bằng trong số lượt còn lại, loạt sút kết thúc sớm. Nếu hòa sau năm lượt mỗi bên, hai đội đá tiếp theo từng cặp lượt.

Bàn thắng trong luân lưu có cộng vào tỷ số trận không?

Luân lưu diễn ra sau khi trận đã kết thúc và nhằm chọn đội thắng, nên khi tường thuật cần tách tỷ số thi đấu với kết quả luân lưu. Cách trình bày chi tiết như 1–1, luân lưu 4–3 có thể tuân theo quy ước của giải.

Ai được đá trong loạt luân lưu?

Về nguyên tắc, đó là những cầu thủ còn đủ điều kiện trên sân hoặc tạm thời rời sân tại thời điểm trận kết thúc; cầu thủ đã bị truất quyền thi đấu không được tham gia. Luật có ngoại lệ và quy trình riêng khi thủ môn không thể tiếp tục, nên không nên tự động thay bất kỳ cầu thủ nào chỉ vì đội còn quyền thay người.

Thủ môn có được rời khỏi đường cầu môn khi bắt phạt đền không?

Tại thời điểm người đá sút, ít nhất một phần của một bàn chân thủ môn phải chạm, nằm thẳng hàng với hoặc ở phía sau đường cầu môn. Thủ môn vẫn có thể cử động cơ thể và tay trong giới hạn không bị xem là gây phân tâm không công bằng. Hậu quả của vi phạm phụ thuộc vào diễn biến cú đá và điều kiện của Law 14, vì vậy không nên viết rằng mọi bước di chuyển đều buộc phải đá lại.

Bạn có thể xem thêm tin bóng đá và các bài giải thích luật tại chuyên mục bóng đá.