Việt vị là gì? Cách xác định và các ngoại lệ

Một cầu thủ ở thế việt vị khi, tại thời điểm đồng đội chơi hoặc chạm bóng, một phần đầu, thân người hoặc bàn chân của cầu thủ ở nửa sân đối phương và gần đường biên ngang đối phương hơn cả bóng lẫn cầu thủ đối phương áp chót. Vị trí này chỉ trở thành lỗi khi cầu thủ sau đó tham gia tích cực vào pha bóng; đứng ở đó thôi chưa đủ để bị phạt.

Việt vị là gì?

Trong bóng đá, cần tách hai khái niệm: vị trí việt vị và lỗi việt vị. Một cầu thủ có thể đứng ở vị trí việt vị nhưng chưa bị phạt. Lỗi chỉ xuất hiện khi cầu thủ đó tham gia tích cực vào tình huống theo Luật 11.

Cách xác định vị trí việt vị

Vị trí được xét tại thời điểm đồng đội chơi hoặc chạm bóng. Một cầu thủ ở vị trí việt vị khi đồng thời có cả hai điều kiện sau:

1. Một phần đầu, thân người hoặc bàn chân của cầu thủ nằm trong nửa sân đối phương, không tính vạch giữa sân.
2. Phần đầu, thân người hoặc bàn chân đó gần đường biên ngang đối phương hơn cả bóng và cầu thủ đối phương áp chót.

Tay và cánh tay không được tính khi xác định vị trí việt vị, kể cả tay và cánh tay của thủ môn. Ranh giới phần trên của cánh tay dùng để xét là ngang với đáy nách.

Nếu cầu thủ ngang hàng với cầu thủ đối phương áp chót, hoặc ngang hàng với hai cầu thủ đối phương cuối cùng, cầu thủ đó không ở vị trí việt vị. Cụm “đối phương áp chót” là mốc để so sánh; người này không nhất thiết phải là một hậu vệ.

Kiểm tra nhanh vị trí

Đứng ở vị trí việt vị có bị phạt ngay không?

Không. Chỉ đứng ở vị trí việt vị chưa đủ để trọng tài thổi phạt. Cầu thủ phải trở thành một phần của pha bóng đang diễn ra, thường theo một trong các cách sau:

1. Can thiệp vào pha bóng

Cầu thủ chơi hoặc chạm vào bóng được đồng đội chuyền hoặc chạm trước đó. Ví dụ, một tiền đạo đứng sau hàng phòng ngự khi đồng đội chọc khe, rồi chạy tới khống chế chính đường chuyền ấy.

2. Can thiệp vào đối phương

Cầu thủ ở vị trí việt vị làm ảnh hưởng rõ ràng đến khả năng chơi bóng của đối phương, chẳng hạn:

• rõ ràng che khuất tầm nhìn của đối phương, khiến họ không thể hoặc không còn khả năng chơi bóng;
• tranh chấp bóng với đối phương;
• rõ ràng cố chơi một quả bóng ở gần và hành động đó ảnh hưởng đến đối phương;
• thực hiện một hành động rõ ràng làm ảnh hưởng đến khả năng chơi bóng của đối phương.

Không cần chạm bóng mới có thể bị phạt. Một pha chạy, nhảy hoặc vung chân gần bóng cũng có thể là lỗi nếu hành động đó tác động rõ ràng đến đối thủ.

3. Có được lợi thế từ bóng bật ra hoặc pha cứu bóng

Cầu thủ ở vị trí việt vị bị phạt nếu chơi bóng hoặc can thiệp vào đối phương sau khi bóng:

• bật ra hoặc đổi hướng từ cột dọc, xà ngang, trọng tài hoặc một cầu thủ đối phương;
• được một cầu thủ đối phương chủ động cứu bóng.

Vì vậy, bóng chạm đối thủ chưa chắc đã xóa việt vị. Cần xem đối thủ chỉ vô tình làm bóng đổi hướng, hay đã kiểm soát và chủ động chơi bóng.

Thời điểm nào được dùng để xét việt vị?

Mốc thời gian rất quan trọng. Với một đường chuyền hoặc lần chơi bóng thông thường của đồng đội, cần nhìn vào điểm tiếp xúc đầu tiên với bóng. Không đợi đến lúc cầu thủ tấn công nhận bóng mới bắt đầu xét vị trí.

Nếu thủ môn ném bóng cho đồng đội, mốc xét là lần tiếp xúc cuối cùng, tức thời điểm bóng rời tay thủ môn. Đây là trường hợp riêng của pha ném bóng bằng tay.

Khi xem lại video, có thể dừng hình ở mốc tiếp xúc nói trên, kẻ một đường qua phần cơ thể được tính của cầu thủ phòng ngự và so sánh với bóng cùng cầu thủ đối phương áp chót. Đường kẻ chỉ giúp kiểm tra vị trí; sau đó vẫn phải hỏi cầu thủ có tham gia tích cực vào pha bóng hay không.

Những trường hợp không có lỗi việt vị

Cầu thủ chỉ đứng ở vị trí việt vị nhưng không tham gia tích cực

Nếu cầu thủ không chơi bóng, không chạm bóng và không cản trở đối phương, chỉ có vị trí việt vị thôi thì chưa có lỗi. Đồng đội có thể tiếp tục một nhịp bóng khác, nhưng mỗi lần chuyền hoặc chạm bóng mới vẫn phải được xét riêng.

Cầu thủ ngang hàng với mốc phòng ngự

Đứng ngang hàng với cầu thủ đối phương áp chót hoặc ngang hàng với hai cầu thủ đối phương cuối cùng không tạo ra vị trí việt vị. Vì thế, cách nói “chỉ cần đứng sau hậu vệ cuối cùng là việt vị” là quá đơn giản và có thể dẫn đến kết luận sai.

Nhận bóng trực tiếp từ một số tình huống bắt đầu lại

Không có lỗi việt vị nếu cầu thủ nhận bóng trực tiếp từ:

• quả phát bóng;
• quả ném biên;
• quả phạt góc.

“Trực tiếp” rất quan trọng. Ví dụ, cầu thủ đá phạt góc chuyền cho đồng đội rồi đồng đội chuyền ngược lại; từ lần chuyền sau đó, người đá phạt góc có thể rơi vào vị trí việt vị và bị phạt nếu tham gia tích cực.

Đối phương chủ động chơi bóng

Nếu cầu thủ tấn công ở vị trí việt vị nhận bóng sau khi đối phương đã kiểm soát bóng và chủ động chơi bóng, tình huống đó thường không được xem là cầu thủ tấn công “giành lợi thế” từ pha bóng của đồng đội. Tuy nhiên, một cú chạm vô tình làm bóng đổi hướng hoặc một pha cứu bóng có chủ ý không có cùng ý nghĩa. Pha cứu bóng vẫn có thể dẫn tới lỗi việt vị.

Khi đánh giá một pha “chủ động chơi bóng”, có thể xem đối phương có nhìn rõ bóng, có thời gian điều chỉnh, bóng có đi quá nhanh hoặc quá bất ngờ hay không. Một nỗ lực chuyền, giành quyền kiểm soát hoặc phá bóng không chính xác vẫn có thể là chủ động chơi bóng nếu cầu thủ đã kiểm soát bóng và thực hiện hành động đó.

Luật 11 cũng nêu rằng việc đối phương cố ý dùng tay chạm bóng được tính đến khi đánh giá một pha chơi bóng có chủ ý cho mục đích việt vị; hành vi dùng tay vẫn phải được xem xét theo các quy định liên quan.

Hình phạt khi có lỗi việt vị

Khi xác định có lỗi việt vị, trọng tài cho đội phòng ngự hưởng quả phạt gián tiếp tại nơi xảy ra lỗi, kể cả khi vị trí đó nằm trong nửa sân của chính cầu thủ phạm lỗi. Đây không phải là phạt đền tự động và cũng không phải quả phạt trực tiếp chỉ vì cầu thủ đứng sau hàng phòng ngự.

Bốn tình huống minh họa dễ nhớ

Tình huống 1: Chọc khe và chạy sau hàng phòng ngự

Tiền vệ A1 chuyền cho tiền đạo A2. Ở điểm A1 chạm bóng, một phần bàn chân hoặc thân người của A2 ở nửa sân đối phương và gần đường biên ngang hơn cả bóng lẫn cầu thủ đối phương áp chót. A2 chạy tới chơi chính đường chuyền đó.

Kết luận: A2 ở vị trí việt vị và đã tham gia tích cực, nên có lỗi việt vị. Nếu A2 ngang hàng với mốc phòng ngự tại thời điểm A1 chạm bóng, không có vị trí việt vị.

Tình huống 2: Có vị trí việt vị nhưng không ảnh hưởng pha bóng

A2 đang ở vị trí việt vị khi A1 chuyền dài. A2 không chạy về phía bóng, không cản trở cầu thủ phòng ngự và không chạm bóng. Một đồng đội khác, A3, đang ở vị trí hợp lệ khống chế bóng rồi bắt đầu một nhịp tấn công mới; sau đó A3 chuyền cho A2 khi A2 đã ở vị trí hợp lệ.

Kết luận: Việc A2 từng đứng ở vị trí việt vị không tự động biến tình huống sau thành lỗi. Cần xét hành động của A2 ở lần chuyền sau và mốc mới.

Tình huống 3: Hậu vệ chủ động kiểm soát bóng

A2 ở vị trí việt vị lúc A1 chuyền. Hậu vệ đối phương nhìn rõ một đường bóng chậm, có thời gian điều chỉnh, khống chế bằng chân và chủ động phá bóng nhưng phá không tốt. Sau đó A2 nhận bóng.

Kết luận: Nếu đó là một pha đối phương chủ động chơi bóng chứ không phải cú chạm ngẫu nhiên hay pha cứu bóng, A2 thường không bị xem là đã giành lợi thế từ đường chuyền của A1. Ngược lại, nếu bóng chỉ bật đổi hướng hoặc hậu vệ cố cứu một bóng đang đi vào hoặc rất gần khung thành, ngoại lệ về cứu bóng có thể khiến A2 vẫn bị phạt.

Tình huống 4: Phát bóng, ném biên và phạt góc

A2 nhận bóng trực tiếp từ quả phát bóng, quả ném biên hoặc quả phạt góc.

Kết luận: Không có lỗi việt vị từ lần nhận bóng trực tiếp đó. Nhưng sau khi tình huống bắt đầu lại, một đường chuyền mới của đồng đội sẽ tạo ra mốc cần xét mới.

Cách tự kiểm tra một pha có việt vị trong vài bước

1. Tìm mốc chạm bóng: Ai là đồng đội chơi hoặc chạm bóng? Nếu là thủ môn ném bóng, dùng lần tiếp xúc cuối cùng.
2. Chỉ tính phần cơ thể được luật quy định: Đầu, thân người và bàn chân được tính; tay và cánh tay không tính.
3. Xem khu vực sân: Phần cơ thể được tính có ở nửa sân đối phương không? Vạch giữa sân không thuộc nửa sân đối phương để xét điều kiện này.
4. So sánh hai mốc: Phần cơ thể đó có gần đường biên ngang đối phương hơn cả bóng và cầu thủ đối phương áp chót không? Nếu ngang hàng thì không ở vị trí việt vị.
5. Kiểm tra hành động: Cầu thủ có chơi bóng, chạm bóng, cản trở hoặc ảnh hưởng rõ ràng đến đối phương không?
6. Kiểm tra ngoại lệ: Đây có phải là lần nhận bóng trực tiếp từ phát bóng, ném biên hoặc phạt góc không? Bóng có chỉ bật đổi hướng hay đối phương đã chủ động chơi bóng?

Câu hỏi thường gặp

Đứng sau lưng hậu vệ cuối cùng có luôn là việt vị không?

Không. Luật dùng bóng và cầu thủ đối phương áp chót làm mốc, đồng thời yêu cầu phần đầu, thân người hoặc bàn chân được tính nằm trong nửa sân đối phương và gần đường biên ngang hơn cả hai mốc đó. “Hậu vệ cuối cùng” chỉ là cách nói đời thường, không phải toàn bộ phép xác định trong Luật 11.

Đứng ngang hàng với cầu thủ phòng ngự có bị việt vị không?

Không. Nếu ngang hàng với cầu thủ đối phương áp chót, hoặc ngang hàng với hai cầu thủ đối phương cuối cùng, cầu thủ không ở vị trí việt vị. Dù vậy, mốc ngang hàng vẫn phải được xét ở đúng thời điểm đồng đội chơi hoặc chạm bóng.

Nhận bóng từ quả ném biên, phạt góc hoặc phát bóng có bị việt vị không?

Không nếu nhận trực tiếp từ một trong ba tình huống đó. Sau lần chạm đầu tiên của tình huống bắt đầu lại, các đường chuyền tiếp theo của đồng đội được xét theo quy tắc việt vị thông thường.

Bóng chạm hậu vệ có làm mất việt vị không?

Không phải lúc nào cũng vậy. Nếu chỉ là bóng bật hoặc đổi hướng ngoài ý muốn, hoặc đối phương thực hiện một pha cứu bóng có chủ ý, cầu thủ tấn công vẫn có thể bị phạt. Nếu đối phương đã nhìn rõ, có thời gian và chủ động kiểm soát rồi chơi bóng, tình huống có thể được xem là một pha chơi bóng mới và không còn là “giành lợi thế” từ đường chuyền trước.

Việt vị được tính lúc nhận bóng hay lúc đồng đội chuyền?

Thông thường, vị trí được chụp tại thời điểm đồng đội chơi hoặc chạm bóng; khi xem điểm chạm, dùng điểm tiếp xúc đầu tiên. Với thủ môn ném bóng, dùng lần tiếp xúc cuối cùng khi bóng rời tay. Cầu thủ chỉ bị phạt nếu sau đó tham gia tích cực vào tình huống.

Để xem thêm các tin và nội dung giải thích bóng đá, hãy ghé chuyên mục bóng đá KBVN+.